Cuộc đời Lãnh tụ Tối cao Iran quyết đối đầu Mỹ đến cùng

vietgiaitri.com · Mar 1, 2026 · Collected from GDELT

Full Article

Từ một tu sinh đến vị trí quyền lực nhất Iran, ông Khamenei luôn lấy đối đầu Mỹ làm kim chỉ nam cho chiến lược của mình, cho đến khi thiệt mạng trong đòn tập kích vào Tehran. Truyền thông nhà nước Iran sáng 1/3 xác nhận Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, 86 tuổi, đã “tử vì đạo” sau đòn tập kích quy mô lớn của Mỹ và Israel vào loạt mục tiêu trọng yếu ở thủ đô Tehran, trong đó có dinh thự của ông Khamenei. Chính phủ Iran tuyên bố quốc tang 40 ngày để tưởng niệm Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó nói rằng ông Khamenei thiệt mạng khi đòn không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel đã đánh trúng khu phức hợp nơi ông lưu trú. Ông Trump cho hay ông Khamenei và các quan chức cấp cao Iran khác không thể thoát khỏi hệ thống tình báo và theo dõi tinh vi của Mỹ, Israel. Theo giới quan sát, ông Khamenei là mục tiêu ưu tiên hàng đầu mà Mỹ và Israel nhắm tới trong chiến dịch không kích, bởi trong gần 4 thập kỷ qua, ông luôn coi đối đầu và kháng cự quyết liệt với hai đối thủ này là kim chỉ nam cho mọi hành động. Bởi vậy, cái chết của ông chắc chắn là một đòn giáng nặng nề đối với Tehran. Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei tại Tehran hồi tháng 5/2024. Ảnh: AFP Sinh năm 1939 tại Mashhad, thành phố linh thiêng của người Shiite ở đông bắc Iran, Khamenei là con trai một thủ lĩnh Hồi giáo nổi tiếng người gốc Azerbaijan từ nước láng giềng Iraq. Gia đình ông ban đầu định cư tại Tabriz, tây bắc Iran, trước khi chuyển tới Mashhad, điểm đến của những người hành hương, nơi cha ông đứng đầu một nhà thờ Hồi giáo của người Azerbaijan. Khamenei mô tả mẹ mình, bà Khadijeh Mirdamadi, là một người say mê đọc kinh Koran và sách. Chính bà đã truyền cho con trai tình yêu văn học, thi ca, và sau đó ủng hộ ông tham gia phong trào chống lại triều đại Pahlavi cai trị Iran. Ông được gửi vào trường Hồi giáo từ khi còn nhỏ và cuối những năm tuổi thiếu niên, ông có thời gian ngắn học tập tại Najaf, thành phố thánh đường và trung tâm học thuật của người Shiite ở nước láng giềng Iraq. Sau đó, ông đến thành phố linh thiêng Qom của người Shiite, cách Tehran khoảng 145 km về phía nam, nơi ông theo học Ruhollah Khomeini, giáo sĩ khắc kỷ đã khơi nguồn cuộc cách mạng chống lại chế độ quân chủ do Mỹ hậu thuẫn tại Iran. Tuy nhiên, ông phải bỏ dở việc học tại học viện Hồi giáo danh tiếng ở Qom vào năm 1964 để trở về Mashhad chăm sóc người cha bị bệnh, quyết định mà sau này ông nói là nguyên nhân khiến mình không đạt được những văn bằng cao nhất trong học thuật Hồi giáo. Tuy nhiên, ông đã học tiếng Arab và thành thạo đến mức đã có thể dịch hàng loạt cuốn sách tiếng Arab sang tiếng Farsi trong nhiều năm. Mùa xuân năm 1963, giáo sĩ Khomeini đã khởi xướng các cuộc biểu tình chống lại Mohammad Reza Pahlavi, quốc vương Iran được Mỹ hậu thuẫn, song phong trào đã bị lực lượng an ninh đàn áp quyết liệt, khiến Khomeini bị trục xuất khỏi Iran và phải sống hơn 14 năm lưu vong. Khamenei cũng tham gia biểu tình và bị lực lượng cảnh sát mật SAVAK bắt. Ông bị tra tấn tàn khốc suốt 10 ngày. Từ năm 1963 đến 1976, Khamenei bị bắt 7 lần và phải ngồi tù tổng cộng 3 năm trước khi bị kết án lưu đày biệt xứ tại Iranshahr, vùng hẻo lánh cực đông nam đất nước. Khi cuộc cách mạng Hồi giáo diễn ra, ông trở về Mashhad và tham gia các cuộc đụng độ trên đường phố, cuối cùng dẫn đến việc vua Pahlavi bị lật đổ và phải chạy ra nước ngoài vào ngày 16/1/1979. Khomeini về nước trong chiến thắng, trở thành Lãnh tụ Tối cao và bổ nhiệm người học trò Khamenei vào Hội đồng Cách mạng Hồi giáo mới thành lập, một nhóm bí mật có vai trò quan trọng trong việc điều hành đất nước sau khi những tàn dư cuối cùng của chế độ quân chủ sụp đổ vào ngày 11/2/1979. Khi đó là một giáo sĩ Shiite cấp trung, Khamenei đã giành được ghế trong quốc hội Iran vào năm 1980 với tư cách thành viên đảng Cộng hòa Hồi giáo do ông đồng sáng lập và được Khomeini bổ nhiệm vào vị trí giáo sĩ dẫn dắt buổi cầu nguyện thứ sáu hàng tuần tại thủ đô. Ông thường cầm súng trường đứng thuyết giảng, thu hút được lượng người ủng hộ đông đảo khi dùng kỹ năng hùng biện để đả kích “kẻ thù của cách mạng Hồi giáo”, trong đó có Mỹ. Trong thời gian này, ông cũng giữ chức thứ trưởng quốc phòng và giám sát Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong thời gian ngắn. Đây là quân đoàn trung thành tuyệt đối với Lãnh tụ Tối cao. Khamenei suýt mất mạng vào tháng 6 /1981 khi một quả bom giấu trong máy ghi âm phát nổ cạnh ông khi đang phát biểu tại nhà thờ Hồi giáo ở Tehran. Vụ ám sát hụt này được cho là do tổ chức Mujahideen-e Khalq (MEK) thực hiện, khiến ông Khamenei liệt cánh tay phải và tổn thương dây thanh quản. Chính MEK hai tháng sau đó đã ám sát tổng thống Mohammed Ali Rajai cùng 4 quan chức cấp cao Iran trong một vụ đánh bom khác. Đường tới vị trí Lãnh tụ Tối cao Ông Khamenei (giữa) bên cạnh đại giáo chủ Ruhollah Khomeini tại Tehran năm 1981. Ảnh: AFP Đảng cầm quyền sau đó thuyết phục Khamenei ra tranh cử tổng thống trong cuộc bầu cử đặc biệt vào tháng 10/1981, nơi ông giành chiến thắng áp đảo với 95% số phiếu bầu. Trong diễn văn nhậm chức, ông tuyên bố chiến thắng của mình đại diện cho lá phiếu vì Hồi giáo, vì hàng giáo sĩ, vì nền độc lập và “để xóa bỏ những tư tưởng lệch lạc, chủ nghĩa tự do cùng những người cánh tả chịu ảnh hưởng của Mỹ”. Với tư cách tổng thống, Khamenei đã góp phần dẫn dắt đất nước vượt qua cuộc chiến tranh Iran – Iraq những năm 1980. Trong giai đoạn này, ông đã thực hiện hàng loạt chuyến công du nước ngoài, bay tới Syria để ký một hiệp ước kinh tế và quân sự bí mật, bắt đầu chuyến thăm 6 quốc gia châu Phi, phát biểu trước Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York và đến thăm cả Triều Tiên. Ông từng gây khó chịu cho nước chủ nhà trong chuyến thăm Zimbabwe khi từ chối dự tiệc chiêu đãi nhà nước được tổ chức để vinh danh mình vì có phụ nữ ngồi ở bàn tiệc chính và tiệc phục vụ rượu vang, vốn bị cấm trong đạo Hồi. Tuy nhiên, Khomenei khi đó không được coi là người kế nhiệm Lãnh tụ Tối cao Khomeini, do ông không có bằng cấp học thuật Hồi giáo cao nhất. Người kế vị được chỉ định là đại giáo chủ Hossein Ali Montazeri. Cơ hội đến với Khomenei khi mâu thuẫn giữa Lãnh tụ Tối cao Khomeini và đại giáo chủ Montazeri bùng phát. Montazeri đã làm Khomeini phẫn nộ khi lên án việc hành quyết hàng loạt tù nhân chính trị, kêu gọi “tái thiết chính trị và tư tưởng” và chỉ trích sắc lệnh của Khomeini đối với các tín đồ Hồi giáo. Kết quả là Khomeini đã cho sửa đổi hiến pháp năm 1979 để một giáo sĩ có uy tín tôn giáo thấp hơn có thể kế vị mình. Việc làm này mở đường cho Khamenei, người lúc bấy giờ đột ngột được nâng từ cấp bậc trung “hojatoleslam” lên hàng đại giáo chủ. Một ngày sau khi Khomeini qua đời vào tháng 6/1989 ở tuổi 86 do biến chứng sau phẫu thuật đường ruột, Hội đồng Chuyên gia Iran, gồm các học giả Hồi giáo, đã bầu Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao, đưa ông trở thành người có thẩm quyền tôn giáo và chính trị cao nhất nước. Phát biểu lần đầu tiên trên cương vị mới, ông thể hiện thái độ khiêm nhường khi tự nhận bản thân “có nhiều sai sót, khuyết điểm và thực sự chỉ là một tu sinh nhỏ bé”. Trong tiểu sử của mình sau đó, ông cho biết đã phải miễn cưỡng chấp nhận vị trí này. “Tôi luôn thấy trình độ của mình quá thấp để đảm nhận không chỉ chức vụ tối quan trọng và cốt yếu này mà cả những chức vụ thấp hơn như tổng thống”, ông cho hay. “Ngay cả bây giờ, tôi vẫn coi mình là một học giả tôn giáo bình thường, không có bất kỳ điểm nổi bật hay ưu thế đặc biệt nào”. “Tôi tin rằng mình không xứng đáng với vị trí này, có lẽ quý vị và tôi đều biết điều đó. Đây sẽ chỉ là lãnh đạo mang tính biểu tượng, không phải thực quyền”, Khamenei nói thêm. Nhưng những hành động của ông trên chiếc ghế quyền lực nhất đất nước hoàn toàn không mang tính biểu tượng. Quan điểm đối đầu phương Tây Ông Khamenei trong chuyến công du Zimbabwe năm 1986. Ảnh: AFP Là Lãnh tụ Tối cao, Khamenei chịu trách nhiệm bổ nhiệm các tư lệnh lực lượng vũ trang, trong đó có cả IRGC, cũng như người đứng đầu cơ quan tư pháp tối cao, giám đốc mạng lưới phát thanh và truyền hình nhà nước, giáo trưởng tại các thành phố của Iran và 12 thành viên Hội đồng Giám hộ, cơ quan giám sát cấp cao có nhiệm vụ thẩm định những ứng viên tranh cử và phê duyệt các đạo luật. Trong vấn đề quốc tế, Khamenei là người có quan điểm quyết liệt nhất trong phản bác yêu cầu từ các cường quốc phương Tây về việc nước này phải dừng chương trình làm giàu uranium. Chính phủ Iran khẳng định mục đích của chương trình này chỉ là cung cấp nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng nghiên cứu y học. Tuy nhiên, Mỹ và các đồng minh nghi ngờ Iran đang bí mật tạo ra vật liệu phân hạch cho vũ khí hạt nhân, điều mà Tehran luôn bác bỏ. Lãnh tụ Tối cao Khamenei luôn quan niệm rằng những lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân của phương Tây chỉ đơn thuần là “cái cớ” để ngăn cản Iran đạt được các tiến bộ khoa học và khả năng độc lập thực sự về năng lượng. “Trong tay các nước phương Tây, tri thức đã trở thành công cụ bắt nạt”, ông phát biểu trước các nhà khoa học hạt nhân Iran vào tháng 2/2012. “Họ biết rằng chúng ta không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Họ biết điều đó, nhưng họ vẫn nhấn mạnh vấn đề này để ngăn cản bước tiến của chúng ta”. Ông vẫn giữ vững lập trường sau khi thỏa thuận hạt nhân Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) được Iran ký kết với nhóm P5 1 (gồm Anh, Pháp, Trung Quốc, Nga, Mỹ và Đức) vào năm 2015. Theo đó, Iran chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc các quốc gia phương Tây đồng ý gỡ bỏ mọi biện pháp trừng phạt nhằm vào Tehran. Lãnh tụ Tối cao Iran bác bỏ tuyên bố từ phía Mỹ rằng chính thỏa thuận này, chứ không phải các chính sách của ông, đã ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. “Nhiều năm trước, chúng tôi đã ban hành một sắc lệnh tôn giáo (fatwa), dựa trên giáo lý Hồi giáo, cấm sản xuất vũ khí hạt nhân”, Khamenei phát biểu ngày 18/7/2015. “Nhưng người Mỹ vẫn tiếp tục dối trá trong các tuyên truyền của họ và khẳng định rằng mối đe dọa từ phía họ đã ngăn cản Iran sản xuất vũ khí hạt nhân”. Trong cùng bài phát biểu, ông tuyên bố Iran sẽ không bao giờ ngừng hỗ trợ các đồng minh ở Trung Đông, trong đó có cả