Γιάννης Σαμαρτζής : Η λειτουργία του οικονομικού συστήματος και οι αντίστοιχες θεωρητικές σχολές

rodiaki.gr · Feb 21, 2026 · Collected from GDELT

Full Article

Απόψεις Σάββατο 21.02.2026 14:30 Γιάννης Σαμαρτζής: Η λειτουργία του οικονομικού συστήματος και οι αντίστοιχες θεωρητικές σχολές Rodiaki NewsRoom ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 210 ΦΟΡΕΣ Η οικονομία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μας ζωής, καθώς επηρεάζει το εισόδημα, την εργασία, τις τιμές και το γενικό επίπεδο διαβίωσης των ανθρώπων. Οι οικονομικές αποφάσεις που λαμβάνονται σε κρατικό και θεσμικό επίπεδο διαμορφώνουν τις κοινωνικές και αναπτυξιακές προοπτικές μιας χώρας, καθιστώντας αναγκαία την κατανόηση των βασικών μηχανισμών που διέπουν το οικονομικό σύστημα και την οικονομική πολιτική. Το οικονομικό σύστημα αποτελεί ένα σύνθετο πλέγμα θεσμών, μηχανισμών και κοινωνικών σχέσεων, μέσω των οποίων οργανώνεται η παραγωγή, η διανομή και η κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών. Δεν περιορίζεται στη διαχείριση του χρήματος, αλλά ενσωματώνει σχέσεις εξουσίας και πολιτικές επιλογές. Στο πλαίσιο αυτό, η οικονομία δεν λειτουργεί αυτόνομα, αλλά αλληλεπιδρά διαρκώς με το πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μια κοινωνία παράγει, κατανέμει και καταναλώνει αγαθά και υπηρεσίες, ώστε να καλύπτει τις ανάγκες της. Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι το πλαίσιο λειτουργίας της οικονομίας, δηλαδή η ανάλυση της λειτουργίας του οικονομικού συστήματος σε θεωρητικό επίπεδο, με έμφαση στους βασικούς μηχανισμούς, τον ρόλο των θεσμών και τις δομικές του αντιφάσεις. Κάθε οικονομικό σύστημα καλείται να απαντήσει σε τρία βασικά ερωτήματα: Τι θα παραχθεί; Ποια αγαθά και υπηρεσίες είναι απαραίτητα στην κοινωνία και σε ποια ποσότητα. Πώς θα παραχθεί; Με ποιους πόρους, ποια τεχνολογία και με ποιες μορφές εργασίας. Για ποιον θα παραχθεί; Πώς θα κατανεμηθεί ο παραγόμενος πλούτος. Οι απαντήσεις, όμως, σε αυτά τα ερωτήματα διαφέρουν ανάλογα με το οικονομικό σύστημα. Η παραγωγή βασίζεται σε τέσσερις βασικούς συντελεστές: Την εργασία: την ανθρώπινη προσπάθεια, σωματική και πνευματική. Το κεφάλαιο: τις μηχανές, τα εργοστάσια, την τεχνολογία και το χρήμα. Τη γη και τους φυσικούς πόρους: τις πρώτες ύλες, την ενέργεια, και τη γη (έδαφος και υπέδαφος). Την επιχειρηματικότητα: την ικανότητα οργάνωσης και ανάληψης ρίσκου. Το οικονομικό σύστημα λειτουργεί με τη συνεργασία αγοράς και κράτους. Η αγορά καθορίζει τις τιμές και την παραγωγή, ενώ το κράτος παρεμβαίνει για την κοινωνική δικαιοσύνη, τη σταθερότητα και την προστασία των πολιτών. Ο ρόλος της αγοράς Ο ρόλος της αγοράς είναι κεντρικός στην οικονομία, καθώς λειτουργεί ως ο μηχανισμός που συνδέει τους παραγωγούς με τους καταναλωτές. Η αγορά καθορίζει ποιοι πόροι (πρώτες ύλες, εργασία, κεφάλαιο) θα χρησιμοποιηθούν και πώς. Μέσω της προσφοράς και της ζήτησης, οι πόροι κατευθύνονται εκεί όπου έχουν τη μεγαλύτερη αξία ή ζήτηση. Επομένως, η αγορά αντανακλά τις προτιμήσεις των καταναλωτών: τα προϊόντα που προτιμούνται περισσότερο παράγονται περισσότερο, ενώ τα λιγότερο δημοφιλή περιορίζονται. Κατά συνέπεια,, η αγορά αποτελεί τον βασικό μηχανισμό κατανομής πόρων στα καπιταλιστικά και μικτά οικονομικά συστήματα. Μέσω του μηχανισμού των τιμών, η προσφορά και η ζήτηση συντονίζουν τις αποφάσεις παραγωγών και καταναλωτών. Σύμφωνα με τη νεοκλασική (τρέχουσα) θεωρία, η αγορά τείνει σε ισορροπία και οδηγεί σε αποτελεσματική κατανομή τους. Εν τέλει, η αγορά είναι ο μηχανισμός που καθορίζει τι παράγεται, σε ποια ποσότητα, σε ποια τιμή και ποιος το καταναλώνει, ενώ ταυτόχρονα ενθαρρύνει την καινοτομία και την αποδοτική χρήση των πόρων. Ωστόσο, στην πράξη παρατηρούνται αποτυχίες της αγοράς, όπως π.χ. λειτουργούν τα μονοπώλια, οι πολυεθνικές και η ασύμμετρη πληροφόρηση. Οι περιπτώσεις αυτές αμφισβητούν την αυτορρυθμιζόμενη φύση της αγοράς και τεκμηριώνουν την ανάγκη θεσμικής και κρατικής παρέμβασης. Στο σημείο αυτό υπεισέρχεται το χρήμα, που λειτουργεί: α) ως μέσο συναλλαγής (πληρωμή για αγαθά και υπηρεσίες), β) ως μέτρο αξίας (καθορισμός τιμών) και γ) ως μέσο αποταμίευσης. Το χρήμα και, συγκεκριμένα, η έκδοσή του (τραπεζογραμμάτια/κέρματα), γίνεται αποκλειστικά από τις Κεντρικές Τράπεζες (π.χ. Τράπεζα της Ελλάδος), οι οποίες διασφαλίζουν τη σταθερότητα της αξίας του και ελέγχουν την κυκλοφορία του στην οικονομία. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα (τράπεζες, επενδυτικά ιδρύματα) διοχετεύει τα κεφάλαια από όσους αποταμιεύουν σε όσους επενδύουν, επηρεάζοντας έτσι άμεσα την ανάπτυξη της οικονομίας. Ο ρόλος του Κράτους Ο ρόλος του κράτους στο σημερινό νεοκλασικό σύστημα μικτής οικονομίας είναι πολυδιάστατος. Σε γενικές γραμμές: θεσπίζει νόμους και κανόνες που ρυθμίζουν τη λειτουργία της αγοράς, παρέχει αγαθά και υπηρεσίες που η ιδιωτική αγορά δεν προσφέρει επαρκώς, μέσω της φορολογίας και των κοινωνικών παροχών επιδιώκει την αναδιανομή του εισοδήματος, παρεμβαίνει για να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό, την ανεργία, τις οικονομικές κρίσεις, κ.ά.. Ωστόσο, στην οικονομία αποτελεί αντικείμενο έντονης θεωρητικής αντιπαράθεσης, γιατί είναι υπέρμαχο της ελεύθερης αγοράς. Η κεϋνσιανή προσέγγιση, που εφαρμόστηκε μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο μέχρι τα μέσα του 1975, υποστηρίζει την ενεργή κρατική παρέμβαση για τη σταθεροποίηση της οικονομίας, ιδίως σε περιόδους ύφεσης, μέσω δημοσίων δαπανών και επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής. Αντίθετα, οι νεοφιλελεύθερες θεωρίες προκρίνουν τον περιορισμό του κράτους, δίνοντας έμφαση στη δημοσιονομική πειθαρχία, την ιδιωτικοποίηση και την απελευθέρωση των αγορών. Στις σύγχρονες μικτές οικονομίες, όπως αναφέρεται παραπάνω, η οικονομική πολιτική αποτελεί συνδυασμό αυτών των πολιτικών. Η ανάλυση του οικονομικού συστήματος έχει αποτελέσει αντικείμενο των θεωρητικών σχολών, που είναι: Η Κλασική πολιτική οικονομία: Η κλασική πολιτική οικονομία, που αναπτύχθηκε κυρίως στα τέλη του 18ου και τον 19ο αιώνα, θεμελίωσε τον καπιταλισμό υποστηρίζοντας την ελεύθερη αγορά, τον καταμερισμό εργασίας και την αντικειμενική αξία βασισμένη στο κόστος παραγωγής. Κύριοι εκπρόσωποι όπως ο Adam Smith με τον «Πλούτο των Εθνών» και ο David Ricardo επικεντρώθηκαν στην παραγωγή, την αύξηση του εθνικού πλούτου και την ελάχιστη κρατική παρέμβαση. Ο Adam Smith, Σκωτσέζος οικονομολόγος και φιλόσοφος, θεμελιωτής της σχολής των κλασικών οικονομικών υποστήριξε ότι η αγορά, μέσω του «αόρατου χεριού», μπορεί να συντονίζει ατομικά συμφέροντα προς όφελος της κοινωνίας. Παράλληλα, ο David Ricardo που θεωρείται ένας από τους πατέρες των Κλασικών Οικονομικών με μεγαλύτερη συμβολή του στην εξέλιξη της οικονομικής θεωρίας, τη θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος και ο Robert Malthus, που η βασική του θεωρία ήταν ότι ο πληθυσμός έχει την τάση να αυξάνει ταχύτερα από τα μέσα διατροφής, ανέλυσαν τη διανομή του εισοδήματος και τα όρια της ανάπτυξης. Η Νεοκλασική θεωρία: Η νεοκλασική οικονομία, που διαμορφώθηκε μέσα από το έργο οικονομολόγων όπως ο Adam Smith, ο David Ricardo και αργότερα ο Alfred Marshall, εξακολουθεί να αποτελεί τη βασική θεωρητική βάση της σύγχρονης οικονομικής σκέψης. Σήμερα, οι αρχές της όπως η προσφορά και η ζήτηση, η ορθολογική συμπεριφορά των οικονομικών μονάδων και η λειτουργία της ελεύθερης αγοράς, επηρεάζουν καθοριστικά τη χάραξη οικονομικής πολιτικής σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Νεοκλασική οικονομική θεωρία είναι αυτή που εφαρμόζεται σήμερα και επικεντρώνεται στην ορθολογική λήψη αποφάσεων από άτομα και επιχειρήσεις, επιδιώκοντας τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας και του κέρδους, μέσω της οριακής ανάλυσης. Βασίζεται στους μηχανισμούς της αγοράς, την προσφορά και τη ζήτηση μεταξύ των παραγωγών και καταναλωτών, και υποθέτει την πλήρη πληροφόρηση, θέτοντας έτσι τα θεμέλια της σύγχρονης μικροοικονομικής. Επομένως, οι Νεοκλασικοί Οικονομολόγοι επικεντρωνονται στη μικροοικονομία, δηλαδή στη συμπεριφορά των ατόμων. Αναλύουν πώς οι αγορές καθορίζουν τις τιμές και τις κατανομές των αγαθών και υπηρεσιών, μέσω της προσφοράς και της ζήτησης. Πιστεύουν ότι, η αξία καθορίζεται από την υποκειμενική εκτίμηση της χρησιμότητας που προσφέρει ένα αγαθό στον καταναλωτή (Θεωρία Οριακής Χρησιμότητας. Η Κεϋνσιανή σχολή: Ο John Maynard Keynes, υπήρξε καθηγητής και συγγραφέας και ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους όλων των εποχών. Με το μνημειώδες έργο του “Η γενική θεωρία της απασχόλησης, του τόκου και του χρήματος” υποστήριξε ότι η συνολική ζήτηση καθορίζει το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας και της απασχόλησης. Εστίασε στην ανάγκη κρατικής παρέμβασης μέσω δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής για τη σταθεροποίηση της οικονομίας κατά τη διάρκεια υφέσεων, αντιτασσόμενη στην αυτορρύθμιση των αγορών. Γύρω από τις σκέψεις και τις οικονομικές θεωρίες του, δημιουργήθηκε μια ολόκληρη σχολή, η λεγόμενη Κεϋνσιανή σχολή, που εφαρμόστηκε στις Δυτικές χώρες - αμέσως μετά από τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο έως τα μέσα του 1973 - , και αμφισβήτησε την αυτορρυθμιζόμενη αγορά, τονίζοντας με έμφαση τον ρόλο της συνολικής ζήτησης και της κρατικής παρέμβασης, για την αντιμετώπιση της ανεργίας και των οικονομικών κρίσεων. Η Μαρξιστική θεωρητική προσέγγιση: Ο Karl Marx, Γερμανός φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και οικονομολόγος, εισηγητής του επιστημονικού σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, προσέγγισε το οικονομικό σύστημα ως σύστημα κοινωνικών σχέσεων παραγωγής, εστιάζοντας στην εκμετάλλευση της εργασίας, τη συσσώρευση κεφαλαίου και της υπεραξίας, καθώς και τις συνεχείς κρίσεις που δημιουργεί το καπιταλιστικό σύστημα. Ο Μαρξισμός είναι η οικονομική, πολιτική και κοινωνική θεωρία που διατυπώθηκε από τους Karl Marx και Φρίντριχ Έγκελς κατά τη δεκαετία του 1840, βασιζόμενη στην πάλη των τάξεων και τον ιστορικό υλισμό. Στοχεύει στην ανατροπή του καπιταλισμού από το προλεταριάτο, την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την εγκαθίδρυση μιας σοσιαλιστικής - κομμουνιστικής κοινωνίας Ο Μονεταρισμός: Ο μονεταρισμός (νομισματισμός) είναι οικονομική θεωρία με κυριότερο εκφραστή τον Milton Friedman, που ήταν επιφανής νομπελίστας Αμερικανός οικονομολόγος, στατιστικολόγος και συγγραφέας. Η Θεωρία του υποστηρίζει ότι η προσφορά χρήματος αποτελεί τον κύριο καθοριστικό παράγοντα του πληθωρισμού και της οικονομικής δραστηριότητας. Αυτό αποτυπώνεται στην Ποσοτική Θεωρία του Χρήματος, που αποτελεί τη θεωρητική βάση (τον "ακρογωνιαίο λίθο") πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε ο μονετ